شاخص کل و هم‌وزن؛ تفاوت و کاربرد هرکدام

شاید پرتکرارترین جملهٔ گروه‌های بورسی این باشد: «شاخص رشد کرد ولی سهم‌های من نشد». این شکایت، نقطهٔ شروعِ فهم تفاوت شاخص کل و شاخص هم‌وزن است؛ دو عدد که هر دو «بازار» را می‌سنجند اما دو تعریفِ متفاوت از بازار دارند. این نوشته این دو را با مثال عددی از هم جدا می‌کند تا از فردا بدانی کدام عدد، حرفِ سهم‌های تو را می‌زند.

دو فلسفهٔ وزن‌دهی

شاخص کل (TEDPIX) به هر سهم به اندازهٔ ارزشِ آن در بازار وزن می‌دهد؛ پس نمادهای بزرگ، صدای بلندتری دارند. شاخص هم‌وزن به همهٔ سهم‌ها وزن مساوی می‌دهد؛ پس صدای اکثریت است. مثال آموزشی با بازاری دو سهمی: سهم الف ۹۰٪ ارزش بازار و سهم ب ۱۰٪ را دارد. اگر الف ۵٪ رشد کند و ب ۵٪ افت کند، شاخص کل حدود ۴ واحد درصد مثبت می‌شود (۰٫۹×۵ منهای ۰٫۱×۵) اما هم‌وزن دقیقاً صفر است. عددِ اول، جشنِ بزرگ‌هاست؛ عددِ دوم، واقعیتِ نصفِ بازار.

هر شاخص چه چیزی می‌گوید؟

• شاخص کل: نمایندهٔ ثروتِ کل بازار و مسیرِ نمادهای بزرگ؛ معیارِ عملکردِ سبدهای متمرکز بر شاخص‌سازها.
• شاخص هم‌وزن: نبضِ اکثریتِ سهم‌ها؛ معیارِ درست‌تر برای سبدی از سهم‌های میان‌وکوچک.
• شاخص آزاد شناور: مانند کل اما با وزنِ سهمِ آزاد؛ تصویر دقیق‌تری از آنچه واقعاً دست‌به‌دست می‌شود.
• شاخص ۵۰ فعال‌تر: تپشِ نقدشوندگی؛ ابزارِ نوسان‌گیرها برای دیدن جنسِ معاملات بازار.

واگرایی دو شاخص؛ ترمومتر دوقطبی

وقتی شاخص کل بالای صفر است و هم‌وزن زیر صفر، بازار دوقطبی است: پول در حال مهاجرت از سهم‌های کوچک به بزرگ‌ها — یا برعکس. این هجران معمولاً در فازِ پخش‌شدنِ موج صعودی رخ می‌دهد؛ لحظه‌ای که هنوز شاخص کل با موتورهای بزرگِ سبز است اما اکثریتِ نمادها خسته‌اند. برای رصدِ ساده، دو خطِ دو شاخص را در دو ماهِ اخیر کنار هم بگذار؛ شکافِ رو به رشدِ میان دو خط، خودش یک سیگنالِ مدیریت ریسک است. رابطهٔ این ماجرا با موتورهای شاخص را در سهم‌های شاخص‌ساز بورس تهران بخوان.

کدام شاخص، معیار عملکرد تو؟

قاعدهٔ ساده: سبدت را با شاخصی بسنج که ترکیبش به سبدت شبیه است. اگر پرتفویت از سهم‌های بزرگ و شاخص‌ساز است، کل معیارت است؛ اگر سهم‌های کوچک‌وزن داری، هم‌وزن منصفانه‌تر است. مقایسهٔ سبد با شاخصِ نامرتبط، هم حسِ کاذب می‌دهد و هم قضاوتِ اشتباه دربارهٔ خودت. برای فهم سازوکار شاخص‌ها از پایه، درس بورس ایران چیست؟ را مرور کن و رصد روزانهٔ هر دو شاخص را به عادتِ صبحگاهی‌ات اضافه کن.

شاخص کل می‌گوید بازار چقدر ثروت دارد؛ هم‌وزن می‌گوید این ثروت میان چند سهم پخش شده است.

رصدِ هم‌زمانِ هر دو شاخص، عادتِ روزانهٔ حرفه‌ای‌هاست؛ این رصد را در قیمت‌های لحظه‌ای بورس انجام بده و برای فهم کلانِ حرکت‌هایشان، چه چیزی بورس تهران را حرکت می‌دهد؟ را بخوان. نقشهٔ کامل آموزش در هاب بورس تریدپرو منتظر توست.