حق تقدم؛ محاسبهٔ قیمت نظری و مهلت‌های قانونی

اعلامیهٔ افزایش سرمایه می‌آید و کنار نام نماد آشنا، یک نماد عجیب با پسوند «ح» می‌بینی؛ تازه‌کارها فکر می‌کنند سهم جدیدی است که باید کشفش کند و قدیمی‌ها می‌دانند که اگر تا یک مهلت مشخص کاری نکنند، بخشی از سرمایه‌شان بی‌صدا آب می‌رود. حق تقدم حقوقی است که قانون برای محافظت از سهامدار قدیمی گذاشته: وقتی شرکت سهم جدید با قیمت پایین‌تر از بازار منتشر می‌کند، اول حق خریدن آن به تو می‌رسد. این نوشته تمام ریاضی و تقویم آن را با یک مثال عددی کامل باز می‌کند؛ برای چارچوب بزرگ‌تر هم افزایش سرمایه؛ انواع آن و اثر واقعی بر قیمت را بخوان.

چرا اصلاً حق تقدم وجود دارد؟

فرض کن سهمی در بازار ۲٬۴۰۰ ریال معامله می‌شود و شرکت تصمیم می‌گیرد سرمایه را با آوردهٔ نقدی بالا ببرد؛ یعنی سهم تازه با قیمت اسمی ۱٬۰۰۰ ریال به سرمایه‌گذاران می‌فروشد. اگر این تخفیف به همه داده می‌شد، چه کسی حاضر می‌شد دیروز ۲٬۴۰۰ پرداخت کند؟ قانون‌گذار برای این‌که چشمِ سهامدار قدیمی در برابر رقیق‌شدن کور نشود، حق خرید سهم جدید را ابتدا به او می‌دهد — به نسبت دارایی فعلی‌اش. پس حق تقدم یعنی: امتیاز خرید سهم ارزان، مخصوص سهامدارهای فعلی. تعریف کوتاه‌اش در واژه‌نامه هم هست.

محاسبهٔ قیمت نظری؛ مثال کامل با عدد

شرکتی را تصور کن با ۱۰۰ میلیون سهم منتشرشده و قیمت بازار ۲٬۴۰۰ ریال که افزایش سرمایهٔ ۲۰ درصدی آوردهٔ نقدی انجام می‌دهد؛ یعنی ۲۰ میلیون سهم جدید با قیمت اسمی ۱٬۰۰۰ ریال منتشر می‌شود. قیمت نظری سهم پس از افزایش چنین حساب می‌شود: کل ارزش قبل (۱۰۰ میلیون × ۲٬۴۰۰ = ۲۴۰ میلیارد ریال) به‌اضافهٔ پول تازه‌ای که وارد شرکت می‌شود (۲۰ میلیون × ۱٬۰۰۰ = ۲۰ میلیارد ریال)، تقسیم بر کل سهم‌های جدید (۱۲۰ میلیون). حاصل: ۲٬۱۶۶٫۷ ریال — این عدد، لنگرِ ذهنی روزهای پذیره‌نویسی توست.

• نسبت حق تقدم: هر ۵ سهم فعلی، حق خرید ۱ سهم جدید را می‌دهد (۱۰۰ به ۲۰)؛ در حساب کاربری‌ات هم به همین نسبت «ح» می‌بینی.
• ارزش تئوریک هر برگهٔ حق تقدم = قیمت نظری منهای مبلغ پرداختی: ۲٬۱۶۶٫۷ − ۱٬۰۰۰ = حدود ۱٬۱۶۶٫۷ ریال؛ بازار معمولاً کمی پایین‌تر از این عدد معامله‌اش می‌کند.
• اگر همه‌ٔ حق‌تقدم‌ها استفاده شوند قیمت به‌مرور به‌سمت ۲٬۱۶۶ برگردد؛ اگر کسی استفاده نکند، سهمش پس از پایان مهلت با قیمت پله‌ایِ پایین‌تر باز می‌شود — این همان زیان خاموش است.

مهلت‌های قانونی؛ دو عدد که باید حفظ باشی

طبق مادهٔ ۱۶۶ لایحهٔ اصلاحی قانون تجارت، مهلت استفاده از حق تقدم‌ها ۶۰ روز است و مصوبهٔ اردیبهشت ۱۴۰۳ سازمان بورس برای ناشران ثبت‌شده نزد سازمان، این مهلت را به ۳۰ روز کاهش داد. این یعنی پنجرهٔ کار تو به‌مراتب کوتاه‌تر از تصور عمومی است. اگر مهلت بگذرد و استفاده نکنی، حق‌تقدم‌های استفاده‌نشده طبق دستورالعمل، حداکثر حدود ۲۰ روز پس از پایان دوره به‌صورت پذیره‌نویسی به عموم عرضه می‌شوند و پولش به تو می‌رسد — اما معمولاً با قیمتی کمتر از آنچه در بازار می‌توانستی بفروشی. تاریخ دقیق هر نماد را همیشه از اطلاعیهٔ رسمی و تابلوی همان نماد بخوان؛ این اعداد قانونیِ کلی‌اند نه نسخهٔ پی‌درپی.

سه تصمیم ممکن در روزهای پذیره‌نویسی

با رسیدن برگه‌های «ح» به حساب، سه مسیر داری: اول، حق تقدم را بخر و موقعیت‌ات را در شرکت بزرگ‌تر کن — انتخاب کسی که به آیندهٔ سود شرکت ایمان تحلیلی دارد. دوم، حق تقدم را در بازار بفروش و اثر رقیق‌شدن را خنثی کن — تصمیمی خنثی و حرفه‌ای که هیچ شرمی ندارد. سوم، هیچ‌کاری نکن — تنها گزینه‌ای که ریاضی‌اش تقریباً همیشه منفی است. سهم‌های «ح» را در قیمت لحظه‌ای سهام هم می‌توانی دنبال کنی و منطق کامل انواع افزایش سرمایه را در درس اختصاصی سطح ۳ بخوان.

حق تقدم نه هدیه است نه تله؛ یک انتخاب حساب‌شده است که مهلتش را قانون تعیین می‌کند و بی‌عملی را جریمه.

خط پایانی: تقویم مهلت را همان روز اول در گوشهٔ ژورنالت بنویس و تصمیمت را پیش از موعد اجرا کن. تفاوت حق تقدم با سهام جایزه — که در آن هیچ پولی پرداخت نمی‌کنی — را هم در پست بعدی با ریاضی کاملش خوانده‌ای؛ این دو را با هم اشتباه نگیر، چون مدیریتشان کاملاً متفاوت است.