بک‌تست ذهنی فیلتر؛ قبل از اعتماد، بسنج

بک‌تست یعنی اجرای قاعده روی گذشته و اندازه‌گیری نتیجه. در بازارهای جهانی، پلتفرم‌هایی این کار را خودکار می‌کنند؛ در بورس ایران و برای فیلترهای دیده‌بان، این امکان به‌صورت سرراست وجود ندارد — دیده‌بان، فیلتر را فقط «هم‌اکنون» روی داده‌های جاری اجرا می‌کند. گزینه‌های موجود: سرویس‌های پولینی بک‌تست فیلتر می‌دهند که کیفیتشان متفاوت و خوشهٔ داده‌شان گاهی مبهم است؛ و مسیر سومی که ما می‌آموزیم — بک‌تست ذهنیِ منظم: خودت ضبط می‌کنی، خودت دنباله می‌روی، خودت قضاوت می‌کنی.

مزیت پنهان این مسیرِ «دستی» را دست‌کم نگیر. وقتی خروجی هر روز را خودت ثبت می‌کنی و فردایش خودت چک می‌کنی، چیزی بیشتر از آمار می‌سازی: حسِ سیگنال — می‌بینی چه نمادهایی مدام ظاهر می‌شوند، چه روزهایی فیلتر خالی است، کدام سیگنال‌ها از همان ابتدا «مردود به نظر» می‌رسیدند. این تجربهٔ کیفی، خودش یک لایهٔ فیلتر است که هیچ بک‌تست خودکاری نمی‌سازدش. هزینه‌اش هم روشن است: نظم. روزی ده دقیقه، بی‌وقفه، چند هفته.

و قبل از شروع، تعریف دقیق از آنچه تست می‌کنیم: بک‌تست ذهنی، قاعده را می‌آزماید نه «فیلترِ» کدشده را به‌تنهایی. یعنی باید از قبل نوشته باشی: خروجی فیلتر در چه ساعتی ثبت می‌شود، ورود فرضی کجاست (قیمت همان لحظه؟ پایانی همان روز؟ فردا صبح؟)، خروج فرضی کجاست (پایانی فردا؟ حد سود ۳٪؟) و کارمزد چطور لحاظ می‌شود. بدون این چهار تعریف، بعد از یک ماه فقط انبوهی از نام‌ها داری، نه آزمون.

قدم ۱ — ثبت روزانه: هر روز ساعت ثابت (مثلاً ۹:۱۵)، فیلترهای انتخابی را اجرا و خروجی را ثبت کن: نام نماد، آخرین قیمت آن لحظه، ارزش معاملات روز. یک جدول ساده کافی است؛ حتی عکس صفحه هم قبول است به شرطی که کنارش قیمت لحظه‌ای را بنویسی. قدم ۲ — دنباله‌روی: روز بعد، برای هر سیگنالِ دیروز، سه عدد را ثبت کن: قیمت پایانی امروز، بیشترین و کمترین قیمت امروز (pmax و pmin). همین سه عدد، محدودهٔ سود و زیانِ «اگر خریده بودم» را می‌سازند.

قدم ۳ — قاعدهٔ ارزیابی: از قبل تعیین کن چه چیزی «موفق» است. برای نوسان‌گیریِ روزانه، تعریفِ ساده و بی‌رحمانهٔ رایج این است: سیگنالی که فردایش پایانی بالاتر از قیمت ثبتِ دیروز بسته، برنده است. قدم ۴ — انباشت: حداقل ۲۰ روز کاری (تقریباً یک ماه) و حداقل ۳۰ سیگنال جمع کن، بعد سراغ جمع‌بندی برو. کمتر از این، آما فقط نوفه است — یک هفتهٔ خوبِ بازار می‌تواند هر فیلتری را قهرمان و یک هفتهٔ بد، همان را اعدام کند.

قدم ۵ — جمع‌بندی عددی: سه سنجهٔ پایه را حساب کن — نرخ موفقیت (چه درصد سیگنال‌ها برده)، میانگین سودِ برنده‌ها و میانگین زیانِ بازنده‌ها (بر حسب درصد). و قدم ۶ — حساب نهایی با کارمزد که آن‌قدر مهم است که کل بخش بعد را به آن اختصاص می‌دهیم. همین شش قدم، کلِ بک‌تست ذهنی است؛ ساده است، اما همان‌طور که در سطح ۱ گفتم — ساده بودنِ فرآیند با ساده بودنِ پایبندی به‌ش فرق دارد.

بیا یک آزمون فرضی را کامل حساب کنیم. فرض کن فیلترِ ساده‌ای (حجم بالای ۲ برابر میانگین + قیمت مثبت) را ۲۰ روز کاری اجرا کرده‌ای و مجموعاً ۶۰ سیگنال گرفته‌ای — به‌طور میانگین روزی ۳ نماد. قاعدهٔ ارزیابی هم همان تعریف ساده بوده: پایانیِ فردا بالاتر از قیمت ثبت، یعنی برنده. نتیجه بعد از دنباله‌روی: ۲۴ سیگنال برنده با میانگین رشد ۳٫۱ درصد و ۳۶ سیگنال بازنده با میانگین افت ۲٫۴ درصد.

محاسبهٔ امید ریاضیِ خام: نرخ برد = ۲۴÷۶۰ = ۴۰ درصد. امید ریاضی = (۰٫۴۰ × ۳٫۱) − (۰٫۶۰ × ۲٫۴) = ۱٫۲۴ − ۱٫۴۴ = منفی ۰٫۲ درصد به‌ازای هر معامله. یعنی این فیلتر، قبل از لحاظ هر هزینه‌ای، در ماهِ آزمون عمیقاً حاصلِ صفرِ بدبینانه بوده — کمی منفی. حالا کارمزد را بیاور (بخش بعد) و نتیجه را ببین.

اما ماجرای اصلی، پایانِ داستان نیست — شروعِ کارِ واقعی است: پالایش. به داده برگرد و بپرس کدام سیگنال‌های بازنده وجهِ مشترک داشتند؟ فرض کنیم بررسی ستون یادداشت‌هایت نشان داد ۱۹ سیگنالِ بازنده در نمادهایی بود که روز ثبت، پایانی‌شان منفی بود (فقط آخرین قیمت مثبت بود — نمایشِ تیک!). پس شرط پالایش: به فیلتر اضافه کن (pcp)>0 یعنی پایانی هم مثبت. حالا آزمون را با قاعدهٔ تازه از نو شروع کن — این چرخهٔ تست → پالایش → تست، همان چیزی است که فیلترِ کپی‌شده از کانال‌ها را از فیلترِ خودت جدا می‌کند: فیلتر خودت قابل‌تعمیر است چون تاریخچه‌اش را می‌دانی.

حالا حساب سنگین. در بورس ایران، گردشِ کاملِ یک معامله (خرید + فروش) هزینه دارد: کارمزد خرید حدود ۰٫۳۷ درصد و کارمزد فروش با احتساب مالیات، حدود ۰٫۹۶ درصد — جمعاً حدود ۱٫۳ درصد برای هر رفت‌وبرگشت. یعنی نوسان‌گیری که با سودهای ۲ تا ۴ درصدی کار می‌کند، پیش از هر چیز باید حدود ۱٫۳ درصد را به کارگزاری بدهد؛ عملاً یک‌سوم تا نصفِ سودِ متوسطِ هر معاملهٔ موفق، پیش از رسیدن به جیب تو، آب می‌رود.

اثرش را روی مثال بخش قبل بگذار: امید خام منفی ۰٫۲ درصد بود؛ با کارمزدِ ۱٫۳ درصد، امید واقعی = منفی ۱٫۵ درصد به‌ازای هر معامله. با این فیلتر و این چرخهٔ معاملاتی، بعد از هر ۱۰ معامله، به‌طور متوسط ۱۵ درصد از سرمایهٔ در‌گردش کم شده است. حالا می‌فهمی چرا در سطح ۱ گفتیم نوسان‌گیریِ بیش‌فعالیت، حتی با فیلترِ خوب هم می‌تواند ضررده باشد: تعداد معامله، کارمزد را ضرب می‌کند.

نتیجهٔ عملی برای هر بک‌تست: هیچ جمع‌بندی بدون لحاظ کارمزد بی‌معناست. فیلتری با امید خامِ مثبت ۰٫۵ درصد، عملاً ضررده است؛ برای سربه‌سر شدن، امید خامِ بالای ۱٫۳ درصد لازم است و برای سودآوریِ واقعی، بالاتر. این آستانه را عدد طلایی فیلترنویسی‌ات کن: در جمع‌بندی هر آزمون، اول کارمزد را کم کن، بعد دربارهٔ خوب‌بودن فیلتر حرف بزن.

پس از چرخه‌های تست و پالایش، فرض کن به فیلتری رسیده‌ای که در ۲۰ روز و ۴۵ سیگنال، این اعداد را داده: نرخ برد ۵۵ درصد، میانگین برد ۳٫۵ درصد، میانگین باخت ۲ درصد. امید خام = ۰٫۵۵×۳٫۵ − ۰٫۴۵×۲ = ۱٫۹۲۵ − ۰٫۹ = مثبت ۱٫۰۳ درصد — و با کارمزد، حدود منفی ۰٫۳. هنوز قانع‌کننده نیست اما مسیر درست را رفته: نرخ برد بالای نصف، بازدهٔ مطلوب. گام بعدی می‌تواند بلندترکردن افق خروج باشد (اگر استراتژی‌ات اجازه می‌دهد) تا میانگین برد — و در نتیجه امید — بزرگ‌تر شود.

این‌جا دو خط قرمزِ تصمیم را هم قطعی کنیم. اول: بک‌تست مثبت، مجوزِ بی‌انظباطی نیست — حتی فیلترِ آزموده، در روزهای بدِ پیاپی ضرر می‌زند؛ مدیریت سرمایه (فصل بعد) همان چیزی است که تو را از این ضررهای عادی عبور می‌دهد. دوم: حسابِ مقایسه‌ای بمان: فیلترت را همیشه با جایگزینِ ساده مقایسه کن — «اگر همین پول را در صندوقِ درآمد ثابت می‌گذاشتم؟» با نرخ‌های بهرهٔ متعارفِ سال ۱۴۰۵، سرمایهٔ در‌گردشِ تو باید در بورس، بازدهیِ واقعیِ بالاتر از مسیر بی‌ریسک بسازد تا ریسکش منطقی باشد؛ این مقایسه، معیارِ بی‌رحمانه‌ای است که خیلی از «سیستم‌های سوددهِ روی کاغذ» را رد می‌کند.

و جمع‌بندی: بک‌تست ذهنی، فرآیندی است که محصولش دو چیز می‌شود — فیلترِ کالیبره‌شده و مهم‌تر از آن، شناختِ خودت در عمل: با چه سیگنال‌هایی راحت هستی، در چه روزهایی زیاد معامله می‌کنی، چقدر واقعاً به قواعدت پایبند می‌مانی. در درس بعد به سمتِ تاریک ماجرا می‌رویم: دام‌هایی که می‌توانند همین بک‌تستِ سالم را هم فریب دهند — اگر ندانیشان، هر آماری قابل‌ساخت است.