واژهنامهٔ ضروری بورس؛ ۳۰ اصطلاحی که همهجا میبینی
شاخص، سهام شناور، EPS، پذیرهنویسی، حجم، سرانه و … — دیکشنری جیبی بازار که تا سطح ۵ با تو میماند
بورس مثل هر قبیلهای، زبان خودش را دارد؛ و تو تا وقتی زبانش را بلد نباشی، غریبهای — حتی وقتی معنای کلی حرفها را حدس میزنی، جزئیات از دستت میرود. این درس، دیکشنریِ جیبی توست: ۳۰ واژهای که در اخبار، در تابلو، در گزارشها و در حرفهای معاملهگرها همهجا تکرار میشوند — از شاخص و سهام شناور تا EPS و صف و سرانه و T+2. برای اینکه فهرستِ خشک نشود، واژهها را در شش خانوادهٔ طبیعیشان گذاشتهایم: زبانِ بازار، زبانِ سهم، زبانِ تابلو، زبانِ رویدادها، زبانِ پول و زمان، و زبانِ صندوق و تحلیل. این درس را یک جا نخوان؛ چند بار مرورش کن تا موقع لزوم، مثل تلفنِ همراه در جیبت باشد.
خانوادهٔ اول: زبان بازار؛ ساختار و بازیگران
قبل از هر چیز، باید بدانی در کدام سالنِ بازی هستی و چه کسی چه نقشی دارد. واژههای این خانواده، نقشهٔ سازمانیِ بازارند — از دو تابلوی اصلی تا همان نهادهایی که پشت سفارشهای تو نشستهاند. این شش واژه را که بلد باشی، جای هر بازیگر را روی زمین بازی میشناسی.
مرور نکات این بخش
- **بورس / فرابورس / بازار پایه:** سه پلهٔ پذیرش شرکتها — بورس سختگیرانهترین و معتبرترین، فرابورس پلهٔ میانی، بازار پایه کمشفافترین و پرریسکترین پله
- **کارگزار:** شرکتِ دارای مجوزِ سازمان بورس که سفارشهای خرید و فروش تو را به هستهٔ معاملات میبرد و حسابِ معاملاتیات را نگه میدارد
- **سجام:** سامانهٔ جامعِ اطلاعات مشتریان — ثبتنام و احراز هویتِ مرکزیِ بازار سرمایه؛ بدونش هیچ خریدی در هیچ تابلویی ممکن نیست
- **پذیرهنویسی:** خریدِ سهمِ شرکتِ تازهوارد به بورس، در مرحلهٔ عرضهٔ اولیه و پیش از آنکه نمادش در تابلوی معاملات باز شود
- **بازارگردان:** نهادی که برای نظم و نقدشوندگیِ یک نماد، خودش دوطرفه خرید و فروش میگذارد تا بازارِ آن نماد دائم نقد و درونِ منطق بماند
- **کد به کد:** جابهجاییِ دستی مالکیت میان حقیقیها و حقوقیها در تابلوی معاملات — ردّ پای ورود یا خروجِ پولهای بزرگ در سطح دو تفسیرش میکنیم
نکته طلایی
سه پلهٔ بورس/فرابورس/پایه را مثل سه اردوگاهِ کوهنوردی ببین: هرچه بالاتر، تجهیزاتِ بیشتری لازم داری — تازهکار از پایینترین پله شروع نمیکند، از امنترین شروع میکند.
خانوادهٔ دوم: زبان سهم؛ ارزشگذاری
این شش واژه، ابزارِ اصلیِ جواب دادن به یک سوالاند: «این سهم گران است یا ارزان؟» تا وقتی EPS و P/E را نشناسی، هر قضاوتی دربارهٔ قیمت، حدس است نه تحلیل؛ و این خانواده، دروازهٔ ورود به سطح سه (کدالخوانی و بنیادی) هم هست.
مرور نکات این بخش
- **EPS (سود هر سهم):** سودِ سالانهٔ شرکت تقسیم بر تعداد کل سهام — «درآمدِ یک سالهٔ» هر سهم
- **DPS (سود نقدی هر سهم):** بخشی از EPS که مجمع تصمیم میگیرد نقداً میان سهامداران تقسیم شود
- **P/E (نسبت قیمت به سود):** قیمتِ سهم تقسیم بر EPS — به زبان ساده: با سودِ فعلی، چند سال طول میکشد تا سودِ شرکت قیمتِ امروزِ سهم را جبران کند
- **ارزش بازار:** قیمتِ هر سهم ضربدر تعداد کل سهام — «وزنِ» شرکت در بازار و ملاکِ بزرگیاش
- **سهام شناور آزاد:** بخشی از سهامِ شرکت که در دستِ عموم مردم است و آزادانه معامله میشود — شناورِ کوچک یعنی با همان پولِ کمتر، نوسانِ بیشتر
- **سود نقدی / سود سنواتی:** سودِ تقسیمیِ سالِ جاری و سودِ انباشتهٔ تقسیمنشدهٔ سالهای قبل که ممکن است یکجا میان سهامداران پخش شود
نکته طلایی
P/E را به تنهایی «ارزان/گران» نخوان؛ عددِ آن فقط در مقایسه با میانگینِ گروهِ همصنعت و با دیدِ ریسک معنا میشود — این دو قید، درسِ سطح سه است.
خانوادهٔ سوم: زبان تابلو؛ معاملهٔ روزانه
تابلوی معاملات، زندهترین بخش بازار است و واژههای این خانواده، ستونهای همان جدولها و صفحاتند. کسی که این شش واژه را بلد باشد، صفحهٔ هر نماد را مثل یک زبانِ آشنا میخواند — و در سطح دو، کل درسِ تابلوخوانی روی همین پایهها ساخته میشود.
مرور نکات این بخش
- **حجم:** تعداد سهمهایی که در یک روز در یک نماد دستبهدست شدهاند — نبضِ فعالیتِ آن نماد
- **سرانه:** ارزشِ معاملات تقسیم بر تعدادِ معاملات — میانگینِ پولِ هر معامله؛ راهِ اصلیِ تشخیصِ حضور یا غیبتِ بازیگرِ بزرگ
- **صف (خرید / فروش):** ردیفِ سفارشهای همقیمتِ انباشته در سقف یا کفِ دامنه — نشانهٔ عدمِ توازنِ شدیدِ تقاضا و عرضه
- **دامنهٔ نوسان:** سقف و کفِ تغییرِ مجازِ قیمت هر نماد در یک روز نسبت به قیمتِ پایانیِ دیروز (برای سهمهای بورس، معمولاً ±۷٪)
- **آستانهٔ خرید و فروش:** حاشیهٔ امنِ محدودتر از دامنه که قیمتِ ثبتِ سفارشها را مهار میکند تا بازار در یک روز دچار پرشهای مهارنشده نشود
- **توقف نماد:** بستهشدنِ موقتِ معاملاتِ یک نماد — معمولاً برای اطلاعیه یا رویدادِ مهمِ شرکت — و بازگشاییاش پس از رفعِ موضوع
نکته طلایی
قاعدهٔ طلاییِ خواندنِ تابلو: هیچ عددی بهتنهایی معنا ندارد — حجم کنارِ قیمت، سرانه کنارِ صف؛ تابلوخوانی یعنی خواندنِ همزمانِ این ستونها، نه تکتکشان.
خانوادهٔ چهارم: زبان رویدادها؛ تغییرات سهم
شرکتها ایستا نیستند: سرمایهشان را زیاد میکنند، دچارِ مشکل میشوند، ساختارِ سهمهایشان را عوض میکنند. سه واژهٔ این خانواده، پرتکرارترینِ رویدادهاییاند که در اخبارِ نمادهایت میبینی — و هرکدام، درسِ کاملِ خودش را در سطحهای بعدی دارد.
مرور نکات این بخش
- **حق تقدم:** حقِ سهامدارِ فعلی برای خریدِ سهمِ جدیدِ افزایشِ سرمایه با قیمتی پایینتر از بازار — حق دارای مهلت؛ اگر استفاده نشود، فروش حق تقدم استفادهنشده و خالص عواید را از اطلاعیه ناشر پیگیری کن
- **اخزا (اسناد خزانه اسلامی):** ابزار بدهی دولت با سررسید مشخص؛ اخزای معمولی کوپن دورهای ندارد و ابزار افزایش سرمایه یا احیای شرکت نیست.
- **تجمیع:** ادغامِ سهمها و کاهشِ تعدادشان — مثلاً هر ۲ سهمِ ۱۰۰تومانی به ۱ سهمِ ۲۰۰تومانی تبدیل میشود — تا شرکت از قیمتهای شوکزده و خرد خارج شود
نکته طلایی
پیش از خریدِ هر نماد، نوعش را در صفحهاش چک کن: سهمِ عادی، حق تقدم و اخزا نمادها و صفحاتِ جدا دارند — خریدنِ اشتباهیِ حق تقدمِ فراموششده، جریمهٔ سروقتهاست.
خانوادهٔ پنجم: زبان پول و زمان؛ چهار واژهٔ حیاتی
چهار واژهای که در این بخش میبینی، به یک نماد خاص وابسته نیستند؛ به خودِ پول و زمان وابستهاند — و برای همین، در هر تصمیمِ مالیات — از بورس تا سپردهٔ بانکی — حضور دارند. اگر قرار باشد از کل این درس فقط یک خانواده را حفظ کنی، همین خانواده است.
مرور نکات این بخش
- **T+2:** قاعدهٔ تسویهٔ معاملات سهام در بورس ایران — پولِ فروش، دو روزِ کاریِ بعد در حسابت آزاد میشود؛ سهم هم بلافاصله از حسابِ فروشنده به حسابِ خریدار میرود
- **نقدشوندگی:** سهولتِ تبدیلِ یک دارایی به پول، بدون قیمتی که از دست بدهی — ویژگیای که نبودش، هر سودِ کاغذی را بیفایده میکند
- **نرخ اسمی / نرخ مؤثر:** اسمی همان عددِ اعلامی است؛ مؤثر، نرخِ واقعی پس از ترکیبِ دورهای — مثلاً ۲٪ ماهانه، اسمیِ ۲۴٪ سالانه اما مؤثرِ حدود ۲۶٫۸٪
- **ریسک:** احتمال و اندازهٔ انحرافِ نتیجه از انتظار — قیمتی که برای همهٔ بازدههای بالاتر پرداخته میشود؛ حذفش ممکن نیست، مدیریتش ممکن است
نکته طلایی
قبل از هر خرید، یک سوالِ نقدشوندگی بپرس: «اگر همین فردا لازم شد بفروشم، چه کسی و با چه قیمتی میخرد؟» — جوابِ «خدا میداند» یعنی دنبالِ داراییِ کمنقدی هستی
خانوادهٔ ششم: زبان صندوق و تحلیل؛ واژههای امروز و فردا
و بالاخره پنج واژهٔ آخر: دو تای اول، وسایلِ همان درس صندوقها بودند که اینجا برای مرور کنارشان آوردهایم؛ سه تای بعدی، واژههاییاند که در بینِ سطوح هم خواهی شنید و در سطحهای بعد، هرکدام به درسی کامل تبدیل میشوند.
مرور نکات این بخش
- **NAV (ارزش خالص داراییها):** کل داراییهای صندوق منهای بدهیهایش، تقسیم بر تعداد واحدها — ارزشِ منصفانهٔ هر واحدِ صندوق
- **ETF:** صندوقِ قابلِ معامله در بورس — واحدش مثل سهم، با نماد و از سامانهٔ کارگزاری خرید و فروش میشود
- **حقالزحمهٔ مدیریتی:** دستمزدِ سالانهٔ مدیرِ صندوق از داراییهای آن — درصدی کوچک و شفاف که در صفحهٔ صندوق اعلام میشود
- **شاخص کل / شاخص هموزن:** کل، میانگینِ وزندار است و بزرگانِ بازار آن را هدایت میکنند؛ هموزن به همهٔ سهمها نزدیک به وزنِ برابر میدهد و نبضِ عمومِ بازار را نشان میدهد
- **تحلیل بنیادی / تکنیکال:** بنیادی، خواندنِ خودِ شرکت و اقتصاد برای رسیدن به ارزشِ واقعی است؛ تکنیکال، خواندنِ رفتارِ قیمت و حجم برای رسیدن به زمانِ درستِ معامله
نکته طلایی
این ۳۰ واژه را در یک فایل یادداشت، مرتبِ خودت خلاصه کن؛ چیزهایی که با قلمِ خودت نوشته شوند، در آزمونِ واقعیِ بازار — و آزمونِ پایانِ سطح — از حفظِ خواندهشدهها زودتر به یادت میآیند.
آنچه در این درس یاد گرفتی
- ۳۰ واژهٔ بورس در شش خانواده: ساختار بازار | ارزشگذاری سهم | تابلو و معامله | رویدادها | پول و زمان | صندوق و تحلیل
- ساختار: بورس/فرابورس/پایه سه پلهٔ پذیرشاند و سجام و کارگزار، دروازهبانهای ورود
- ارزشگذاری: EPS درآمدِ سالانهٔ هر سهم، DPS بخشِ نقدش، P/E چندسالِ جبرانِ قیمت با سودِ فعلی
- تابلو: حجم و سرانه نبضِ بازارند؛ صف، دامنهٔ نوسان (معمولاً ±۷٪ در بورس) و آستانه قواعدِ روزِ معاملهاند
- پول و زمان: T+2 قاعدهٔ تسویه است؛ نرخ مؤثر با اسمی فرق دارد (۲٪ ماهانه ≈ ۲۶٫۸٪ سالانه)؛ نقدشوندگی جانِ بازار
- صندوق و تحلیل: NAV و ETF زبانِ درس صندوقها؛ شاخص کل و هموزن دو دماسنجِ متفاوت؛ بنیادی و تکنیکال دو مکتبِ تحلیل
مرور سریع نکات طلایی
قبل از کوییز، نکتههای مهم را از حفظ بگو — بعد کارت را برگردان.
کوییز درس
۵ سوال کوتاه برای تثبیت یادگیری — بعد از هر پاسخ، توضیح را میبینی.
ادامهٔ مسیر دنیای بورس
سه بازار، یک آکادمی — بقیهٔ دنیاهای تریدپرو