دارایی‌های قابل معامله؛ سهم، حق تقدم، اخزا و صندوق

سهم عادی همان چیزی است که ذهن همه با آن از بورس می‌سازد: سندی از مالکیتِ بخشی از یک شرکت. اگر شرکتی ۱ میلیارد سهم منتشر کرده باشد و تو ۱ میلیون سهمش را بخری، مالک یک‌هزارم آن شرکت هستی — از ساختمان‌ها و کارخانه‌هایش تا سودی که می‌سازد. سهم عادی هیچ سررسید و تاریخ انقضایی ندارد؛ تا وقتی شرکت هست و تو مالکش، رابطهٔ مالکیت برقرار است.

با سهم عادی، متناسب با نوع سهم، حق رأی و حق دریافت سود مصوب مجمع داری. سود شرکت و قیمت سهم تضمین‌شده نیست. حق تقدم به افزایش سرمایه مربوط است؛ اخزا ابزار بدهی دولت است و از مالکیت شرکت ناشی نمی‌شود؛ صندوق هم سبدی مطابق امیدنامه دارد.

نکتهٔ ریز اما مهم: «سهم» و «نماد» را از هم جدا کن. سهم، خودِ دارایی است؛ نماد، شناسهٔ کوتاهِ معاملهٔ آن در تابلوست — همان چیزی که در سامانه جستجو می‌کنی. هر نماد می‌تواند در لحظه‌ای خاص، سهم عادی، حق تقدم یا صندوق باشد و تشخیص نوعش از صفحهٔ نماد ممکن است؛ از این به بعد هرجا گفتیم «نماد»، هر چهار خانوادهٔ این درس را شامل می‌شود.

چهار ابزار، چهار قرارداددیاگرام آموزشی

بزرگ‌نمایی

اولین بار که افزایش سرمایه از «آوردهٔ نقدی» اتفاق می‌افتد، حسابِ تو وارد قصهٔ حق تقدم می‌شود. معنی ساده‌اش: شرکت می‌گوید «پول تازه لازم دارم؛ سهم جدید منتشر می‌کنم و چون نمی‌شود سهمِ بیشتر داد و مالکیت بقیه را رقیق کرد، اول خودِ سهامداران فعلی حق دارند بخرند.» به همین دلیل به اندازهٔ سهم‌های فعلی‌ات، حق تقدم می‌گیری — معمولاً نمادش همان نام شرکت با پسوندی مثل «ح» است — و با آن می‌توانی سهم جدید را به قیمتی پایین‌تر از بازار (قیمت انتشار) بخری یا خود حق تقدم را در بازار بفروشی.

یک مثال عددی تمیز: فرض کن شرکتی ۱۰۰ میلیون سهم دارد و هر سهمش ۱٬۰۰۰ تومان است. شرکت تصمیم می‌گیرد ۲۰٪ افزایش سرمایه بدهد: ۲۰ میلیون سهم جدید با قیمت انتشار ۴۰۰ تومان. مالک هر ۵ سهم قدیمی، یک حق تقدم می‌گیرد. قیمت سهم پس از اجرا به‌طور تئوری به حدود ۹۰۰ تومان می‌نشیند و هر حق تقدم حدود ۵۰۰ تومان می‌ارزد (اجازهٔ خریدِ چیزی به ارزش ۹۰۰ با قیمت ۴۰۰). اگر تو ۱۰۰ سهم داشته باشی، سهم‌هایت از ۱۰۰ به ~۹۰ هزار تومان «کاغذی» ارزان شده اما در عوض ۲۰ حق تقدم (~۱۰ هزار تومان) گرفته‌ای؛ پس اصل سرمایه‌ات دست‌نخورده است — به شرط آنکه با حق تقدم‌هایت کاری کنی.

حق تقدم مهلت دارد؛ تاریخ دقیق اعمال و معامله را از اطلاعیه ناشر در کدال بخوان. اگر در مهلت اعمال یا فروخته نشود، معمولاً وارد فرآیند فروش حق تقدم استفاده‌نشده توسط ناشر می‌شود و خالص عواید مطابق اطلاعیه به ذی‌نفع می‌رسد. تبدیل به سهم خودکار نیست و زمان و مبلغ وصول تضمین یکسانی ندارد. پس مهلت را ثبت و آگاهانه بین اعمال، فروش و پیگیری عواید انتخاب کن.

حق تقدم استفاده‌نشده را پیگیری کندیاگرام آموزشی

بزرگ‌نمایی

اخزا کوتاه‌شده اسناد خزانه اسلامی است. دولت برای تسویه بدهی‌های خود این اوراق را با مبلغ اسمی و سررسید مشخص منتشر می‌کند. خرید آن، مالکیت شرکت یا حق تبدیل به سهام نمی‌دهد. نوع ابزار و اطلاعیه هر نماد را در فرابورس بررسی کن.

اخزای معمولی بدون کوپن سود دوره‌ای است: بازده نگهداری تا سررسید از تفاوت قیمت خرید و مبلغ قابل پرداخت در سررسید می‌آید. مثال آموزشی، بدون کارمزد: ورقه‌ای با اسمی ۱۰۰٬۰۰۰ تومان را ۸۰٬۰۰۰ تومان می‌خری و یک سال بعد ۱۰۰٬۰۰۰ تومان دریافت می‌کنی؛ سود دوره ۲۰٬۰۰۰ تومان و بازده ۲۵٪ است. این اعداد قیمت روز بازار نیستند.

قیمت پیش از سررسید با نرخ بازده مورد انتظار بازار تغییر می‌کند؛ فروش زودتر می‌تواند زیان داشته باشد. ریسک نرخ، نقدشوندگی و تورم با ریسک اعتباری یکی نیست. اوراق خزانه کوپن‌دار با نماد کاخزا قرارداد پرداخت متفاوتی دارند؛ اخزا را با اجاره، سهام یا اوراق احیای شرکت اشتباه نگیر.

اخزای بدون کوپن؛ یک مثال روشندیاگرام آموزشی

بزرگ‌نمایی

خانوادهٔ چهارم، محبوب‌ترین نقطهٔ شروع دنیای بورس است: صندوق‌های سرمایه‌گذاری قابل معامله یا همان ETF. ایدهٔ ETF را با یک مثال ساده بفهم: به‌جای اینکه خودت تک‌تک میوه‌ها را بخری و بچینی، سبدِ آمادهٔ میوه‌فروشی را می‌خری. صندوق هم همین است: مدیری حرفه‌ای پولِ هزاران سهامدار را جمع می‌کند و طبق دستورالعملِ مشخص — مثلاً «فلزات پایه» یا «اوراق درآمد ثابت» یا «طلا» — سبدی می‌چیند و مدیریت می‌کند؛ تو هم واحدی از این سبد را مثل یک سهم، با نمادش در تابلو می‌خری و می‌فروشی.

انواع اصلی صندوق در بورس ایران را همین‌جا بشناس: درآمد ثابت (سرمایه‌اش عمدتاً در اوراق با سود مشخص مثل اسناد خزانه و صکوک است؛ ریسک و بازده پایین‌تر)، سهامی (سبدی از سهام شرکت‌ها؛ همراه با بازار بالا و پایین می‌رود)، مختلط (ترکیبی از هر دو) و طلا (پشتوانه‌اش طلای واقعی است؛ قیمتش هم‌مسیر قیمت جهانی طلا و دلار حرکت می‌کند). درس کامل صندوق‌ها — از NAV تا حباب و انتخاب — درس b1-11 است؛ اینجا فقط جایگاه‌شان در نقشهٔ دارایی‌ها را ببین.

چرا ETF را در همین درس معرفی کردیم؟ چون در تابلو، صندوق‌ها عیناً مثل سهم معامله می‌شوند: نماد دارند، قیمت دارند، سفارش می‌گیرند و در پرتفوی‌ات کنار سهامت می‌نشینند — با این تفاوت‌های دوگانهٔ مهم: پرتفوی‌ات از ابتدا متنوع است (چون خودِ صندوق، ده‌ها سهم یا دارایی دارد) و کارمزد رفت‌وبرگشتش به‌مراتب کمتر از سهم است. برای تازه‌کاری که هنوز تحلیل تک‌سهم بلد نیست، همین دو تفاوت، فرق بین «شروع درست» و «قمار» است.

تنوع صندوق ریسک تک‌شرکت را کاهش می‌دهد، اما زیان بازار، تمرکز صنعت یا حباب قیمت نسبت به NAV را حذف نمی‌کند. کارمزد و حداقل سفارش به نوع ابزار و مقررات روز بستگی دارد؛ صرف نام ETF، تضمین هزینه کمتر یا سود نیست.

در سامانه یا یک تصویر آموزشی، نام یک سهم، یک حق تقدم، یک صندوق و یک اخزا را پیدا کن. برای هرکدام بنویس: مالک چه می‌شوی، چه کسی تعهد دارد، سررسید دارد یا نه و سود چگونه محاسبه می‌شود. برای این تمرین نیازی به خرید واقعی نیست.

در مثال اخزا، قیمت ۸۰ هزار و مبلغ سررسید ۱۰۰ هزار تومان است؛ سود دوره ۲۰ هزار و بازده ۲۵٪ می‌شود. اگر تا سررسید فقط شش ماه مانده باشد، همین ۲۵٪ بازده شش‌ماهه است، نه سالانه؛ تبدیل به بازده سالانه به مدت و روش محاسبه بستگی دارد.