اخزا چیست؟ راهنمای خرید اوراق با کف سود از بورس

در دوره‌هایی که نرخ‌های بهره بالا رفته، اسم اخزا بیشتر از همیشه در گفت‌وگوهای مالی می‌آید: ورقه‌ای دولتی که «کف سود مشخص» دارد و از طریق بورس خریده می‌شود. برای تازه‌کار، این جمله هم جذاب است هم مبهم: کف سود یعنی چه؟ چه‌فرق با سپردهٔ بانکی دارد؟ ریسک دارد یا ندارد؟ این نوشته اخزا را از صفر و با مثال عددی باز می‌کند تا با چشم باز تصمیم بگیری؛ نسخهٔ درسی و محاسباتی‌ترش اخزا، قیمت و بازده تا سررسید است.

اخزا به زبان ساده

اخزا مخفف اسناد خزانهٔ اسلامی است: اوراق قرضهٔ دولت. سازوکارش این‌طور است — دولت امروز پول تو را می‌گیرد و در سررسید، ارزش اسمی هر برگه را پس می‌دهد؛ سود تو به‌صورت تنزیل پرداخت می‌شود، یعنی برگه را زیر قیمت اسمی می‌خری و فرقِ این دو عدد، سود توست. هیچ سودِ دوره‌ای و کوپنی به حسابت واریز نمی‌شود؛ همهٔ بازده در همان فاصلهٔ خرید تا اسمی قفل شده است. انتشار از طریق خزانه‌داری انجام می‌شود و نرخ‌ها در مزایده‌ها شکل می‌گیرند؛ سپس اسناد در بورس قابل معامله‌اند.

مثال عددی؛ سود از کجا می‌آید؟

برگه‌ای با ارزش اسمی ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان و سررسید یک‌ساله را در نظر بگیر که به قیمت ۸۰۰٬۰۰۰ تومان معامله می‌شود. اگر تا سررسید نگهش داری، یک‌میلیون تومان می‌گیری؛ سود ۲۰۰٬۰۰۰ تومانی روی ۸۰۰ هزارِ گذاشته‌شده، یعنی ۲۵٪ سالانه. حالا نکتهٔ کلیدی: قیمتِ روزِ بازار ثابت نیست؛ با نرخ‌های جدید و انتظارات بالا و پایین می‌رود. اگر پیش از سررسید بفروشی، با قیمتِ روز معامله می‌کنی نه اسمی — بازده‌ات می‌تواند کمتر یا بیشتر از آن ۲۵٪ شود. نگه‌داشتن تا سررسید، تنها حالتی است که بازده از روز خرید تقریباً معلوم است.

• سپردهٔ بانکی: سود اعلامی دوره‌ای و تضمین بانک؛ برداشت زودتر معمولاً جریمهٔ نرخ دارد.
• صندوق درآمد ثابت: سود تقریباً روزشمار و نقدشوندگی روزانه؛ اما هزینهٔ مدیریت و ترکیب دارایی‌هایش دستِ تو نیست.
• اخزا: سود مشخص در صورت نگهداری تا سررسید؛ معاملهٔ لحظه‌ای در بورس؛ ریسکِ قیمتِ روز اگر زودتر بفروشی.
• نردبان‌بندی: خرید سررسیدهای پخش‌شده به‌جای یک تاریخ واحد؛ نسخهٔ کاملش در درس راهبرد نردبان اوراق است.

ریسک‌ها؛ بی‌خطر نیست، مهارشده است

ریسک اصلی و عملیِ خریدار حقیقی، ریسک بازار است: اگر نرخ‌های جدید بالاتر برود، قیمتِ برگه‌های قدیمی افت می‌کند و فروش زودهنگام، زیان حسابی می‌سازد. ریسک اعتباریِ دولت هم در نوبتِ بعدیِ بحث است، اما تجربهٔ تاریخی بازپرداختِ این اسناد در ایران، نگرانی‌های جدی‌ای گزارش نکرده — باز هم، صفرِ مطلق وجود ندارد. و یک ظرافت مالیاتی: طبق قوانین جاری، این اسناد از مزایای مالیاتی برخوردارند؛ جزئیاتِ روز را از کارگزارت بپرس. برای مقایسهٔ دقیق با سپرده و صندوق، درس صندوق درآمد ثابت یا سپردهٔ بانکی و برای خویشاوند نزدیکش صکوک و اوراق مشارکت را بخوان.

سود اخزا را از روز خرید می‌دانی — به‌شرط آن‌که تا سررسید مهمانش بمانی.