چک‌لیست ۸ مرحله‌ای انتخاب سهم بنیادی

چک‌لیستِ این درس یک فیلترِ متوالیِ گیت‌دار است، نه نمره‌ده. تفاوتِ این دو حیاتی است: در نمره‌دهی، ضعف در یک مرحله با قوتِ مراحلِ دیگر جبران می‌شود؛ در فیلترِ متوالی، هر مرحله یک دروازهٔ مستقل است و سهمِ ردشده، تمام. سهمی که نقدشوندگی ندارد، با P/E عالی هم نباید واردِ سبدِ بنیادی شود؛ سهمی که سودش یک‌باجه است، با بازدهٔ سودِ قشنگِ امسال هم نباید.

ترتیبِ مراحل هم تصادفی نیست: از ارزان‌ترین چک به گران‌ترین چیده شده‌اند. نقدشوندگی و اندازه را با یک نگاه به تابلو می‌سنجی؛ سلامتِ ترازنامه و کیفیتِ سود، گزارش‌خوانی می‌خواهد؛ P/E در بستر و DPS، محاسبه و مقایسه می‌خواهند؛ ماهانه‌ها، ردیابیِ چندماهه. اگر اول گران‌ترین چک را اجرا کنی، وقتت روی سهم‌هایی خرج می‌شود که یک نگاهِ اول می‌توانست حذفشان کند.

و قاعدهٔ آخر که قلبِ چک‌لیست است: هیچ استثنایی وجود ندارد. «ولی این سهم را خاله‌ام گفته»، «ولی انتهای موجِ دلاری است»، «ولی همه دارند می‌خرند» — هیچ‌کدام مرحله‌ای را دور نمی‌زند. چک‌لیست دقیقاً برای همین ساخته شده که در روزِ هیجان، تصمیم را از دستِ هیجان بگیرد و به دستورِ نوشته‌شدهٔ خودت بسپارد؛ قاعده‌ای که شبِ قبل با ذهنِ سرد نوشته‌ای، از هر تصمیمِ روزِ داغی بهتر است.

مرحلهٔ ۱ — نقدشوندگی: میانگینِ ارزشِ معاملاتِ روزانهٔ سهم را در ۲۰ روزِ اخیر ببین. این عدد جواب می‌دهد که آیا می‌توانی موقعیتِ موردنظرت را در چند روز ساخت و در روزِ لازم، بدونِ کوبیدنِ قیمت برچیدی. آستانهٔ سرانگشتیِ درس برای سبد‌های خانگی تا حدودِ ۱۰۰ میلیارد تومان: میانگینِ روزانه ≥ ۵ میلیارد تومان؛ برای سبدهای بزرگ‌تر، آستانه هم بزرگ‌تر. شرطِ رد: میانگینِ ارزشِ معاملات زیر ~۳ میلیارد تومان — سهم برای استراتژیِ بنیادیِ تو وجود ندارد.

چرا این مرحله اول است؟ چون نقدشوندگی شرطِ بقا است، نه ویژگیِ بهبودی. سهمِ درستِ بنیادی که نتوانی بفروشی، فقط تا اولین روزِ نیازت سهمِ درست است؛ بعدش زندانِ سرمایه می‌شود. بقیهٔ مراحل دربارهٔ «چقدر خوب»‌اند؛ این مرحله دربارهٔ «آیا اصلاً».

مرحلهٔ ۲ — اندازه و شناور: ارزشِ بازارِ شرکت و درصدِ شناورِ آزاد را ببین. شناورِ آزاد یعنی بخشی از سهام که واقعاً در بازار می‌چرخد و در دستِ سهامدارانِ بزرگ و مدیریتی قفل نشده. سرانگشتیِ عبور: شناور ≥ ۱۵-۲۰٪؛ شرطِ رد: شناور زیر ~۱۰٪ همراه با معاملاتِ کم — ریسکِ قفل‌شدن هم در ورود هم در خروج. سهم‌های کم‌شناور می‌توانند با یک خبر ده‌ها درصد بپرند و بدونِ خبر ماه‌ها خفت بمانند؛ این رفتار با هدفِ سبدِ بنیادی نمی‌سازد.

مرحلهٔ ۳ — سلامتِ ترازنامه: سه عدد بردار: نسبتِ بدهی (کلِ بدهی ÷ کلِ دارایی)، نسبتِ جاری و ROE واقعی. برای شرکت‌های غیرمالی، سرانگشتیِ درس: نسبتِ بدهی زیر ۵۰٪ متعادل است و شرطِ رد: بالای ۶۰٪ بدونِ توضیحِ قوی (طرحِ توسعهٔ در حالِ برداشت با برنامهٔ مشخص). نسبتِ جاری حدود ۱٫۵ به بالا. بانک‌ها استثنای ساختاری‌اند (درسِ نسبت‌ها و درسِ گروه‌ها). ROE را «واقعی» حساب کن: با سودِ تمیزِ سال — بعد از حذفِ اقلامِ یک‌باجه — نسبت به حقوقِ مالکان؛ سرانگشتیِ عبور: ROE تمیز ≥ ۱۵٪ با روندِ مستقر؛ شرطِ رد: زیر ۱۰٪ در صنعتی که هم‌گروه‌هایش بالاتر می‌سازند.

مرحلهٔ ۴ — کیفیتِ سود: سهمِ عملیاتی از سودِ خالص را حساب کن (سودِ عملیاتی ÷ سودِ خالص) و نقدِ عملیاتی را کنارِ سود بگذار (درس b3-5). عبورِ راحت: سهمِ عملیاتی ≥ ۷۰٪ و نقدِ عملیاتیِ هم‌جهت با سود. شرطِ رد: سهمِ عملیاتی زیر ۵۰٪ — بیش از نیمی از سود از بیرونِ کسب‌وکارِ اصلی آمده: فروشِ دارایی، بخششِ طلب، سودِ یک‌باجهٔ سرمایه‌گذاری. این‌جا دقیقاً همان‌جایی است که درسِ دام‌ها (b3-14) جانش را پر می‌کند.

یک ظرافتِ حسابداری که این‌جا به کار می‌آید: اگر اقلامِ غیرعملیاتی «هزینه» باشند (مثلاً هزینهٔ مالیِ سنگین)، سهمِ عملیاتی می‌تواند از ۱۰۰٪ هم بالاتر برود — و این، برخلافِ حالتِ قبل، نشانهٔ سالم است: موتورِ اصلی هم سودِ خودش را ساخته هم هزینه‌ها را داده. جهتِ عدد را با نگاه به ردیف‌های صورتِ سود و زیان بفهم، نه با خودِ عددِ خام.

مرحلهٔ ۵ — P/E در بستر: P/E را با EPS پیش‌بینیِ تمیز حساب کن و با دو لنگرِ درسِ ارزش‌گذاری بسنج: میانگینِ گروه و میانگینِ سه‌سالهٔ خودِ سهم. عبور: P/E داخلِ محدودهٔ منصفانه یا زیرِ آن — با توضیحِ درستِ ارزانی. شرطِ رد: P/E بالاتر از میانگینِ گروه و تاریخِ خودش، بدونِ برنامهٔ رشدِ سودِ قابل‌دفاع. سهمی که هم از گروهش گران‌تر است هم از خودش، داستانی دارد که تو هنوز نشنیده‌ای؛ و تا نشنوی، حکمش خرید نیست.

مرحلهٔ ۶ — DPS و بازده: سابقهٔ پنج‌سالهٔ سودِ نقدی، نسبتِ تقسیم و بازدهٔ سود را کنارِ هم بگذار. عبور برای هستهٔ نگهداری: بازدهٔ سودِ نزدیک یا بالای نصفِ نرخِ سپرده (وقتی سپرده ۲۰-۲۵٪ است، بازدهٔ سودِ ~۱۰٪ به بالا) — یا برنامهٔ مشخصِ رشدِ سود که مابه‌التفاوت را می‌پوشاند. شرطِ رد: DPS صفر یا بازدهٔ زیر ~۵٪ بدونِ سابقه یا برنامهٔ رشد — سهمی که فقط امید می‌فروشد و هر سال وعدهٔ سالِ بعد می‌دهد.

دو یادآوریِ ظریف از درس DPS: اول، نسبتِ تقسیمِ بالای ۱۰۰٪ را ببین و بپرس از کجا می‌پردازد — سودِ جاری یا انباشته (دامِ بازدهٔ کاذب). دوم، این مرحله برای سبکِ نگهداریِ بنیادی است؛ اگر سبکت «رشدیِ» خالص است، جای این مرحله را با «رشدِ پذیرفتنیِ EPS در دو-سه سالِ آینده» عوض کن — اما عوض‌کردنش با «هیچ» جایز نیست؛ حذفِ این دروازه یعنی مهم‌ترین آزمونِ صداقتِ شرکت را چشم‌بسته رد کردن.

مرحلهٔ ۷ — روندِ ماهانه‌ها: سه ماهانهٔ اخیرِ سهم را باز کن و هر ماه را با ماهِ مشابهِ سالِ قبل مقایسه کن، نه با ماهِ قبل (درس b3-9). دو چیز را جدا ببین: روندِ مقداری (حجمِ واقعیِ تولید و فروش) و روندِ مبلغی؛ بعد جمعِ سالِ در جریان را با روشِ سه‌مرحله‌ایِ درس ماهانه به EPS برآوردی برسان و با پیش‌بینیِ رسمیِ شرکت بسنج.

شرطِ رد: سه دورهٔ پیاپیِ افتِ مقداری یا مبلغی نسبت به ماهِ مشابه، بدونِ علتِ موقتیِ مستند (تعمیرِ اساسیِ اعلام‌شده، محدودیتِ خوراکِ اعلام‌شده) — موتورِ عملیاتی در حالِ کوچک‌شدن است. و ردِ دوم: برآوردِ ماهانه‌ات که از پیش‌بینیِ رسمیِ شرکت خیلی عقب بماند — یا شرکت خوش‌بین برآورد کرده یا ماه‌های اول، فصلِ ضعیفِ عادیِ آن کسب‌وکار بوده؛ در هر دو حالت، پیش از تصمیم باید جواب پیدا شود.

چرا ماهانه‌ها جایِ هفتمِ قیف‌اند و نه اول؟ چون ماهانه، ردیابیِ مستمر می‌خواهد نه یک چکِ یک‌باره؛ عقلِ قیف می‌گوید اول با چک‌های یک‌باره فهرست را کوتاه کن، بعد برای بازماندگان ردیابیِ ماهانه بساز. برای سهم‌هایی که از همهٔ مراحل عبور می‌کنند، همین مرحلهٔ هفتم از این پس «چشمِ همیشه‌بیدارِ» تو خواهد بود — گزارشِ فصلی فصلی می‌آید، ماهانه ماهانه.

مرحلهٔ ۸ — تصمیم. سهمی که از هفت دروازه گذشته، حالا سه حکمِ ممکن دارد: کاندیدِ خرید (در نقطهٔ خوبِ محدودهٔ منصفانه یا زیرِ آن، با چک‌لیستِ کاملِ سبز) | نگهداری (داخلِ بازه، اگر مالکش هستی) | پایشِ فعال (داخلِ بازه، اگر مالکش نیستی — در فهرستِ رصد با قیمتِ ورودِ مشخص). چیزی که مرحلهٔ ۸ نمی‌سازد «خریدِ همان لحظه» است؛ چک‌لیست در را باز می‌کند، انتخابِ زمان و اندازهٔ موقعیت را استراتژیِ خروج و مدیریتِ ریسکِ سطح ۴ تعیین می‌کند.

قاعدهٔ هیچ‌استثنا را عملیاتی بنویس: هر سهمِ ردشده در هر مرحله‌ای، با دلیلِ عددی در دفترچه ثبت می‌شود — «رد در م۳: بدهی ۶۸٪» — و تا وقتی آن دلیل برقرار است، سهم به فهرستِ کاندیدها برنمی‌گردد؛ مگر با گزارشِ تازه‌ای که خودِ دلیل را عوض کند (تسویهٔ بدهی، فروشِ داراییِ غیرمولد، مجمعِ توزیعِ سالم). ثبتِ دلیل دو کار می‌کند: روزِ هیجان، حافظه‌ات را از فریب نجات می‌دهد و سه ماه بعد، «چرا آن سهم را نخریدم» را با سند جواب می‌دهد.

و دو خطِ پایانیِ کارگاهی: چک‌لیست را روی ده کاندید اجرا کن و ساعتت را بزن — با تمرین، کلِ قیف روی ده سهم حدود یک ساعت طول می‌کشد: بیست دقیقه برای دو مرحلهٔ تابلویی، بیست دقیقه برای ترازنامه و کیفیتِ سود، بیست دقیقه برای ارزش‌گذاری و ماهانه‌ها. این یک ساعتِ هفتگی، از هر ساعتِ دیگرِ بازار، بازدهٔ مطمئن‌تری دارد.

بیا قیف را روی سه کاندیدِ فرضی اجرا کنیم. کاندید الف — آریا‌فولاد: میانگینِ ارزشِ معاملات ۱۲ میلیارد تومان ✓ و شناور ۲۴٪ ✓، اما نسبتِ بدهی ۶۸٪ و ROE تمیز ۹٪ — رد در مرحلهٔ ۳؛ پرونده بسته شد و دلیلش ثبت شد؛ هرچقدر هم P/E‌اش وسوسه‌کننده باشد، چون به آن نگاه هم نکردیم، درست کار کردیم. کاندید ب — آریا‌دارو: ترازنامه‌اش تمیز و P/E‌اش زیرِ گروه است، اما میانگینِ معاملات ۱٫۸ میلیارد تومان و شناور ۹٪ — رد در مرحلهٔ ۱؛ زیبایی‌های بعدی اصلاً دیده نشدند و همین، فلسفهٔ قیف است.

کاندید ج — آریا‌پترو: معاملات ۹ میلیارد ✓ | شناور ۲۲٪ ✓ | نسبتِ بدهی ۵۰٪ و ROE تمیز ~۱۸٪ ✓ | سهمِ عملیاتی بالای ۱۰۰٪ (سودِ عملیاتی ۲۴۰ میلیارد، بیش از سودِ خالصِ ۲۲۴ میلیاردی — غیرعملیاتی، هزینه است نه درآمد) ✓ | P/E تمیز ~۸٫۴ با میانگینِ گروهِ ~۷٫۳ و تاریخِ ۵ تا ۷ خودش: داخلِ محدوده، بالای میانه — عبور با یادداشت ✓ | بازدهٔ سود ~۱۰٪ با سابقهٔ پیوسته ✓ | ماهانه‌ها: فروشِ مقداریِ مثبتِ سه دورهٔ اخیر، برآوردِ ماهانه نزدیکِ پیش‌بینیِ رسمی ✓. حکمِ مرحلهٔ ۸: پایشِ فعال، با قیمتِ ورود در نیمهٔ پایینیِ محدودهٔ منصفانه.

این همان مسیری است که در پروژهٔ درسِ بعد، روی یک شرکتِ واقعیِ بزرگ گام‌به‌گام می‌روی — با کدالِ واقعی و اعدادِ روزِ واقعی. چک‌لیست، اسکلتِ آن پروژه است و پروژه، گوشت و خونِ همین اسکلت؛ اول را با ابزارِ فرضی تمرین کردی، حالا با داده‌های واقعی اجرایش می‌کنی.