بورس ایران؛ از تأسیس تا امروز

تصور نکن بورس برای ایران چیز تازه‌ای است. اولین خرید و فروش‌های سهام به دورهٔ قاجار برمی‌گردد؛ روزگاری که سهم شرکت‌ها و بانک‌های تازه‌تأسیس — از بانک استقراضی گرفته تا سهام بیمه و راه‌آهن — به‌صورت محدود و بدون قانون و سالن معامله، در تهران دست‌به‌دست می‌شد و حاشیهٔ خیابان لاله‌زار و چند دفتر کارگزاریِ ابتدایی، بازارِ آن روزگار بود. معامله‌ها کوچک بودند و اطلاعات پراکنده؛ اما ریشهٔ ماجرا همان بود که امروز هم هست: آدم‌ها می‌خواستند در کسب‌وکارها شریک شوند.

قانون و نظم در سال ۱۳۴۵ آمد: بورس اوراق بهادار تهران رسماً تأسیس شد و با معاملهٔ سهام چند شرکت — عمدتاً بانک‌ها و شرکت‌های دولتی و بزرگِ آن دوره — کارش را شروع کرد. بورس تهران از قدیمی‌ترین بازارهای سهام منطقه است و همین عمرِ طولانی، بخشی از اعتبارش است. با این حال تا سال‌ها بازار کوچکی بود: تعداد شرکت‌های پذیرفته‌شده اندک، معامله‌ها حضوری و حجم‌ها چشمگیر نبود.

انقلاب و هشت سال جنگ، بازار را تقریباً به خواب برد؛ همان چند شرکتِ قدیمی سرِ جایشان ماندند و رونقی در کار نبود. بازگشاییِ جدی از دههٔ ۷۰ به بعد شکل گرفت و با اجرای سیاست‌های خصوصی‌سازی در دههٔ ۸۰، صف دیگری از شرکت‌ها — فولادسازان، خودروسازان، بانک‌ها و بعداً پتروشیمی‌های بزرگ — در تابلو جای گرفتند؛ بورسِ کوچکِ دولتی داشت به بازاری از جنس اقتصاد واقعی ایران تبدیل می‌شد.

تا اواخر دههٔ ۸۰، بورس تهران تک‌تابلو بود؛ شرکت‌ها برای پذیرش باید از فیلترهای سنگین عبور می‌کردند و خیلی از شرکت‌های کوچک و متوسط، راهی داخل نداشتند. در سال ۱۳۸۷، بازار دوم متولد شد: فرابورس ایران. فرابورس با پذیرش آسان‌تر و ساختار چندبخشی — بازارهای اول و دوم و بعداً بازار پایه — جای شرکت‌هایی شد که یا تازه وارد دنیای بورس می‌شدند یا هنوز شرایط پذیرش در بورس اصلی را نداشتند.

این تقسیم‌کار ظاهراً ساده، پیامد بزرگی برای تو دارد: از آن روز، «بورس ایران» یک مجموعهٔ دو-هسته‌ای شد؛ بورس تهران با پذیرش سخت‌گیرانه‌تر و شرکت‌های معمولاً بزرگ‌تر و شناخته‌شده‌تر، و فرابورس با طیفی از شرکت‌ها از متوسط و خوب تا کوچک و پرریسک. یک نهاد بالاسری هم روی هر دو نشسته: سازمان بورس و اوراق بهادار — همان پلیسی که مقررات، کارمزد و دامنهٔ نوسان را تعیین و بر هر دو بازار نظارت می‌کند.

درس عملی این بخش برای تازه‌کار: هر نمادی که می‌خری، اول بپرس «کدام تابلو؟». بورس تهران یا فرابورس؟ بازار اصلی یا پایه؟ ریسک، شفافیت و نقدشوندگی سهام در این لایه‌ها واقعاً فرق می‌کند — در درس بعدی (b1-3) همین نقشه را کامل باز می‌کنیم.

سال ۹۹ را هیچ سهامدار ایرانی فراموش نمی‌کند. شاخص کل بورس — که معیارِ میانگین وزنی حرکت کل بازار است — ابتدای آن سال در محدودهٔ ۵۰۰ هزار واحد بود؛ پس از دو سال رشد آرام و هم‌زمان با ارزان‌شدن پول و کاهش نرخ‌های سود، از بهار آن سال راه افتاد و تا ۱۹ مرداد از مرز ۲ میلیون واحد گذشت و رکورد تاریخی ثبت کرد؛ در صبحگاه ۲۰ مرداد هم تا محدودهٔ ۲٫۱ میلیون واحد بالا رفت. یعنی شاخص در کمتر از پنج ماه حدود سه برابر — و نسبت به سال قبل از آن، حدود هفت برابر — شده بود.

بعد، همان‌طور که در جشن‌های بی‌سرانجام می‌شود، سکوت پایانی آمد: از صبح ۲۰ مرداد ۹۹ فشار فروش آغاز شد و شاخص با ریزش‌های سنگین روزانه وارد روند نزولی شد. این روند با فراز و نشیب حدود ۱۰ ماه ادامه یافت تا شاخص در اوایل خرداد ۱۴۰۰ تا کف حدود ۱٫۱ میلیون واحد پایین بیاید؛ یعنی حدود نیمی از ارزش بازار از قله تبخیر شد. میلیون‌ها تازه‌کاری که در اوج با شنیدنی‌ها و بدون تحلیل وارد شده بودند، در همین مسیر ضررهای سنگین را تجربه کردند.

چرا این قصه برای تو مهم است؟ چون موج ۹۹ کلاسِ درسِ دائمیِ بورس ایران است: جفتِ «ورودِ هیجانی در قله» و «فروشِ ناامیدانه در کف» را یک‌جا نشان داد. در درس روانشناسی (b1-12) این موج را کالبدشکافی می‌کنیم؛ اینجا فقط اعدادش را قاب کن: ۵۰۰ هزار → ۲٫۱ میلیون در نیم سال؛ سپس ۲٫۱ میلیون → ۱٫۱ میلیون در ده ماه. هیچ‌کدام از این دو عدد، آخر بازار نبود؛ بازار بعد از هر دو ادامه یافت — برای کسانی که مانده بودند و می‌دانستند چه دارند.

پس از کف خرداد ۱۴۰۰، بازار چند سال خوابِ آرام داشت: بازده‌ها کم‌جان بودند و بخش بزرگی از تازه‌کارهای موج ۹۹ یا خارج شدند یا بی‌حرکت ماندند. اما زیر خاک، چرخهٔ بعدی داشت کار می‌کرد: بازار به مرور از کانال ۱٫۳ و ۱٫۴ میلیون عبور کرد و در سال‌های ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ با حرکت‌های پرنوسان اما صعودی، محدوده‌های ۲ و ۳ میلیونی را پشت سر گذاشت.

قلهٔ این مسیر در همین روزهای تو رقم خورده: در زمستان ۱۴۰۴ شاخص محدودهٔ ۳٫۶ میلیون واحد را تجربه کرد و پس از آن، در موج قوی ۱۴۰۵ — هم‌زمان با رشد شدید قیمت‌های جهانی طلا و دلار — در اول مهر ۱۴۰۵ به رکورد تاریخی حدود ۷٫۲۶ میلیون واحد رسید و در محدودهٔ ۷ میلیون و چند صد هزار واحدی معامله شد. ارزش‌گذاری بازار و جایگاه آن در تصمیم‌های مالی خانوارها، با موج ۹۹ قابل مقایسه نیست؛ حالا صندوق‌ها، سهام عدالت و ابزارهای تازه، بازار را پرجمعیت‌تر از هر روزی کرده‌اند.

از این پرش‌وولی، سه درسِ خشک بیرون بیاور که در سطح‌های بعدی بارها به آن‌ها برمی‌گردیم: اول، بازارهای تورمی در بلندمدت رو به بالا دارند می‌روند چون قیمتِ همه‌چیز — از فولاد تا دلار — رو به بالاست؛ اما این روند خطی نیست. دوم، بین هر دو قلهٔ بزرگ، افت‌های ۳۰ تا ۵۰ درصدی رخ داده؛ یعنی زمان‌بندی و مدیریت ریسک، خودِ ماجراست. سوم، هر رکوردی که امروز می‌بینی، روزی نقطهٔ میانی تاریخ خواهد شد — هم به بالا، هم به پایین؛ پس نه در قله مست شو و نه در کف مأیوس.

در این هشتاد سال فقط شاخص بزرگ نشده؛ زیرساخت و قواعد بازی هم دگرگون شده‌اند. معاملهٔ حضوری با برگه‌های سهام جای خود را به سامانه‌های آنلاین داده که با چند کلیک در گوشی‌ات کار می‌کنند. سجام، دامنهٔ نوسان، کارمزدهای استاندارد، بازارگردانی، اطلاعیه‌های کدال و صدها نماد قابل معامله — همه محصول همین دو دههٔ آخرند. سهامدار امروز با سهامدار دههٔ ۶۰ اصلاً یک بازی بازی نمی‌کند.

برای تو یعنی چه؟ یعنی به درس‌ها و توصیه‌های کهنه با احتیاط نگاه کن. هر آنچه دربارهٔ «صف‌های حضوری» یا «برگه سهام» یا نرخ‌های کهنهٔ کارمزد شنیده‌ای، متعلق به موزهٔ این بازار است. مرجعِ تو، مقرراتِ روزِ سازمان بورس است — و همین اصل، قاعدهٔ طلاییِ خواندن هر مطلب بورسی را می‌سازد: اول تاریخِ مطلب را چک کن.

و یک نکتهٔ انسانی پایانی: در هر نسل، ترکیب سهامداران عوض شده اما احساسات عوض نشده. کسی که در ۹۹ در قله چشم‌بسته خرید، همان کسی است که در ۱۳۷۲ و در ۱۴۰۴ هم — با پوست‌های مختلف — حضور داشت. تاریخ بورس ایران، تاریخِ تکرارِ طمع و ترس است؛ و تنها چیزی که نسل‌به‌نسل بهتر شده، ابزارِ شناختِ همان احساسات است — ابزاری مثل همین مسیری که الان در آن قدم می‌زنی.